Moldova iç işleri ministerliin haberlemesinä görä 2025-ci yılın süresindä devlettä 23 100 kanon bozulması sayıya koyuldu. 2024-cüdä bu sayı taa büüktü — 6 %. Uzmannar saydılar, ani 10 000 vatandaşın payına 97 kanon bozulması geler. Özel bakış finans sferasında kanon bakmaklarına doorudulu. Hırsızlar vatandaşların banka kartalarından paraları çıkarmak için türlü metodları kullanȇrlar. Bu yılın çeketmesindän beeri sayıya koyuldu 1 225 olay, açan hırsızlar internet aşırı vatandaşların paralarını çaldılar. Kayıpların bütünnä sayısı 211 milion ley kurȇr. Hırsızlar baalanȇrlar vatandaşlarlan, kendilerin banka izmetçileri gibi tanıdȇrlar gelirli investiţiyalar için annadȇrlar, yada şüpeli leri yollȇȇrlar. Dikkatsız insannar var nasıl inansınnar onnarı da parasız kalsınnar.
Kanona karşı gidennär taa çok kullanȇrlar ţifra tehnologiyalarını, shemalar da kalkȇrlat taa üüsek uura. Poliţiya buna bakarak kaavileştirer aaramaları. Prokuratura da savaşȇr bulmaa kaabatlıları da kanona görä onnarı cezalamaa. Banklarda kaavileştirerlär ölçüleri, ki korumaa klientları. Poliţiya urgulȇȇr, ani çoyu shemalar baalı internetlan hem mobil baalantılarınnan. Hırsızlar telefon açȇrlar bankların adından, da nasaat ederlär almaa ya kredit yada vermää bak kartanın sayılarını. Herbiri var nicä bununnan karşı gelsin, onun için önemni kuşku olmaa, da vermemää parolleri hem bank informaţıyayı,urguladı poliţiya izmetin baş ofiţerı Stepan Terzi: «İleri 2024 hem 2025 yılın çeketmesindä yol razgelmelerinnän hırsızlıklar taa sık olardılar, açan telefon açardılar da sölärdilär , ani sizin hısımnız yaralandı yada katılı yol razgelmeyä, lääzım para. Lääzım material yardımını vermää yaralanmışa, bu haber daalardı bizim devlettä pek hızlı, şındı sa sölärsäydik başka türlü, insan buna pek inanmȇȇr. Hırsızlar her ay eni tehnologiyaları kullanȇrlar, ki aldatmaa insannarı, taa çok onnar telefondan savaşȇrlar üürenmää lääzımnı informaţıyayı. Şindi taa çok sölerlär, ani onnar bank işçileri yada mobil baalantıların zaametçileri».
Prokuratura urgulȇȇr, ani insan şüpelenärsä, ani onu dolandırıcılar savaşȇrlar aldatmaa, lääzım poliţiya izmetinä danışmaa. Daavaa organnarı da savaşȇrlar kabaatlıları kanona görä cezalamaa, koymaa ştraf yada kapamaa kapana.
Nikolay Levandovskiy Gagauziya Prokuraturanın baş prokurorun işini yapan: «Var nicä söleyim, ani büük ayın birindän büünkü günädän açıldı 15 ceza işi Moldovanın ceza kanonun türlü stayalarına görä. Büünkü günä kayıpların sayısı belli edildi, bu bir miliondan zeedä, taa dooru sölediynän, bir million 50 bin. Bu paralar çalındılar Gagauziyanın insannarından. Bölä kanona karşı girmeklerin kategoriyası en çok hem zor sayılȇr, maasuz açan sıra geler onnarı bakmaa».
Banklar kaavileştirerlär korunmak ölçülerini, kullanılȇr türlü eni tehnologiyalar, çok katlı autentifikaţiya, türlü filtraları geçirärkänä paraları başka kartaya. Türlü şüpeli operaţıya olmaz yapmaa, klienta da bu iş için geler haber, urguladı bankın filialın başı Vitaliy Ţvätkov: «Bän var nicä urgulayım, ani hepsi tutsun aklında, ani bir keret ta bankın izmetçileri telefon açmayaceklar sizä, onun yok bölä hakı, ki sormaa sizdän nesoy sa haberleri yada sayıları, yada nesä yapasınız telefonda yada geçäsiniz türlü programalara. O var nicä sade telefon açsın sizi teklif etmää deyni gelmää banga. Kalan işleri biz var nicä bakalım sade bankta. Telefondan, internettan yada başka insannardan biz sizä bişey yollamȇȇrız».
Haliz istoriyalar göstererlär , ani hırsızlar kullanȇrlar taa üüsek shemaları. Telefon açmaları banktan, yalancı investiţiya saytları, hepsi bunnar kapkan sizä deyni. En önemni panikaya düşmemää da haberleri taa bir keret kontrol etmää , söleerlär uzmannar. Gagauziyanın yaşayannarı açıkladılar , karşı geldilär mi onnar hırsızlıklan hem ne yaptılar, ki korumaa kendi paralarını.
«Bän karşı gelmedim. Ama işittim, ani çok var hırsızlık, lääzım taa kuşku olmaa, bişey yapmaa deyni ilktän annamaa, haliz mı bu dooru. Sormaa yakındıklarından, kim biler bu iş için».
«Bän diil bir keret karşı geldim bununnan, da düşünerim açan telefon açȇrlar , diil lääzım onnarı inanmaa, er banklan baalıysa. Lääzım doorudan gitmää banka, neçinki onnar sormȇȇrlar bir da sayı yada başka haberleri».
«Bän sayȇrım, ani dill lääzım telefonu kaldırmaa diil belli edän nomerlara. Neçinki var nicä olsunnar hırsızlar».
«Bendä bölä kural, eer diil belli edilän nomerdan açılȇr telefon, da bän kaldırmȇȇrım geeridä telefonu açmȇȇrım».
«Bän esaba almȇȇrım bunnarı, sorarsaydılar karta için koyȇrım telefonu».
«Karşı geldim, taa çok açan banktan telefon açȇrlar, sanȇrım, ani ta ii kaldırmamaa».
«Diil belli edän nomerlara telefonu kaldırmȇȇrım».
Hepsi maasus izmetlär urgulȇrlar, ani insannar lääzım taa atent olsunnar. Kontrol edin herkeret informaţıyayı hem kabletmeyın hızlı kararları. Sadece izmetlerin hem insannarın birerdä kuvetlerinnän var nicä azaltmaa bu kanona karşı gitmeklerin sayısını.
«Maasuz, eer sizin nomeranıza baalıysa bank kartanız , kazanç paranın, pensiyanın, olun taa kuşku, da varsa bölä olaylar, ani sizä telefon açtılar, da sordular geçiräsiniz para, yada geçmää türlü programmalara, haberläyin polis izmetçilerini».
«Hiç bir keret tä lafa durmayın bölä insanarlan , enidän bakın informaţıyayı, kararlayın, ama en önemni telefon açın banga da haberläyın bu problema için. Bankın yada mobil baalantının izmetçisi bir keret ta sizinnän maasus baalantıyı kullanacek, Hepsi bu işleri esaba alın, da koyunuz kendinizi hem hısımnarınızı».
Uzmannar nışannȇȇrlar , ani korumaa deyni kendi finaslarını , bir keret tä dill lääzım vermää saklı informaţiyayı, angısı baalı sizinnän telefondan yada başka türlü. Lääzım herkeret kontrol etmää saytların adresini da bişey şüpelendirärsä telefon açmaa banka yada polis izmetçilerinä. Sadece birerdä izmetlärlän bank, poliţiya hem prokuratura hem insannar var nicä bu kanona karşı gitmeklerin sayısını azaltmaa, da korumaa kendi paralarını.